معماری به سبک پهلوی مهندس نازنین فدوی

 معماری پهلوی که از آن گاها معماری معاصر ایرانی نام می برند  ما را به کنکاش درباره دوره ی بسیار مهمی از تاریخ معاصر ایران که همزمان با دوران تجدد در کشور است، می برد.  در فاصله  سال های 1304-1357 تاریخ ایران دستخوش تحولاتی عظیم می شود که بر تک تک عناصر شهرها  تاثیر می گذارد از جمله هنر و معماری. به دلیل ماهیت عظیم  معماری دوره پهلوی باید صدها صفحه در مورد آن مطلب نوشت.

دوران  معماری پهلوی با حکومت رضاخان در سال 1304 خورشیدی آغاز می شود  و به تدریج معماری ایرانی با گذشته ی خود( دوران اسلامی ) فاصله می گیرد و آثار معماران تلفیقی از معماری اقتدارگرایی اروپا، معماری مدرن با چاشنی ایرانی، معماری سبک بین المللی و سبک معماری بوم گرای ایرانی می شود.   پدیده برون گرایی در مقابل درون گرایی، اصلی ترین عامل تغییرات شکلی در معماری دوره پهلوی بود. در دوره قبل از پهلوی- دوره قاجار- درونگرایی، ویژگی اصلی معماری بود اما به یکباره چرخشی در معماری حاصل می­گردد و برونگرایی شاخصه اصلی معماری دوران پهلوی می شود .عوامل بسیاری در رابطه با شاخص و ویژگی هایی که معماری این عصر را تحت تاثیرقرار داده می توان برشمرد که شاید  مهمترین آن ها عبارتند از تاسیس مراکز آموزشی معماری که در ابتدا با شکل گیری آموزش معماری به سبک غربی در درالفنون آغار شد و به ترتیب دانشکده هنرهای زیبا دانشگاه تهران، دانشگاه ملی(شهید بهشتی) و...،ادامه یافت، ورود تکنولوژی و مصالح نوین که از نظر سازه با پیشرفت قابل ملاحظه ایی روبه رو می شویم، دسترسی به مجلات خارجی معماری و به تبع انتشار نشریات تخصصی  معماری  به نام های آرشیتکت ،معماری ایرانی –معماری نوین ،مجله هنر و معماری و...تمامی این عوامل به همراه تغییر و تحولات سیاسی چون تاثیردرآمدهای نفتی و اشتیاق غربی ها برای سرمایه گزاری ، سیمای شهرهای ایران متحول می شود و بناهای زیادی با عناوینی متفاوت که پیش از آن معنی نداشت( مانند ایستگاه راه آهن، وزارتخانه، فرودگاه، موزه و...) پا به عرصه وجود می گذراند.

برای بررسی معماری پهلوی به اذعان مشاهیر معماری ایران زمین، باید دو برهه را در نظر گرفت ؛ معماری پهلوی اول و معماری پهلوی دوم چرا که با وجود شباهت ها، تمایزات بسیاری در آثار شاخص معماران و سازه ها  دیده می شود.

معماری پهلوی اول1304-1320

بازگشت به معماری پرشکوه هخامنشیان و ساسانیان

شکل گیری ایران نوین با روی کارآمدن رضاخان از سال 1304 شروع شد و سبک نئوکلاسیک، غالبترین سبک این دوره تا پایان سال 1320 است. در این 16 سال ما از طریق بناها با سه سبک معماری روبه روهستیم:

1-    تداوم معماری اواخر قاجار

2-    سبک معماری اوایل مدرن که تحت تاثیر معماران تحصیلکرده غرب بود

3-    معماری نئوکلاسیک اروپا با تلفیق موتیف های ایرانی یا همان سبک ملی  البته با تاثیر از معماری آلمانی

این دوران اوج به کارگیری از معماران خارجی چون آندره گدار(مقبره حافظ، موزه ایران باستان، کتابخانه ملی سابق و...)، نیکلای مارکف( دبیرستان البرز، مدرسه عالی فلاحت، ساختمان اداره پست،زندان قصر، عمارت بلدیه و..)، ماکسیم سیرو( دانشسرای مقدماتی تبریز، دبستان رامسر، باشگاه دانشگاه تهران و...)، رولان مارسل دوبرون( ساختمان وزارت دارایی، ورزشگاه امجدیه، ساختمان بانک ملی ساری و...) است البته معماران ایرانی چون قلیچ باغلیان، کریم طاهرزاده بهزاد، وارطان هوانسیان، محسن فروغی و...نیز مشغول طراحی و ساخت بودند.

ویژگی بناهای دوره پهلوی اول ، ابدیت گرایی، حس سلطه طلبی، گرایش به گذشته ایران باستان، ملی گرایی و تمرکز گراییست.یکی از موارد جالب توجه در این دوره آن بود که خود پهلوی اول بر کارهای ساختمانی نظارت می کرد و از کارگاه ها دیدن می کرد.از ویژگی های سبک ملی در دوران پهلوی اول باید به ایجاد ایوانهای عظیم و مرتفع در ورودی ها،مركزيت بنا با ستون و سرستون ها كه در تخت جمشيد به وفور يافت می شود و يا به صورت عريض و سراسری تعبیه می شد،پنجره ها و قابهای اطراف آنها نظير فرم های به کار رفته در بنای تخت جمشيد،استفاده از كنگره های كنار بام كاخها ، استفاده از نقش و موتيف های تخت جمشيد وتشابه به بناهای دوران هيتلری : رومانتيسم ملی نشانه عظمت.کاخ های این به شكل مرتفع كه حاكی از عظمت و قدرت است . 

از تزینات مورد استفاده و غالب در دوره پهلوی اول استفاده از آجر در نما بود که هنوز هم در بناهایی چون دبیرستان البرز، ساختمان پست، سازمان ثبت اسناد، موزه ایران باستان به خوبی مشاهده می شود.

 

معماری پهلوی دوم 1320-1357

پربارترین دوران معماری ایرانی

در این دوران تا حدودی معماری مدرن مخصوصا از دهه 40 به بعد ناشی از اندیشه های جریان ساز غرب از جمله سبک بین المللی  مدرسه باوهاوس، لوکوربوزیه، فرانک لوید رایت، ریچارد نویتر و.... غالب شد که ماحصل آن به عنوان معماری« شبه مدرنیستی» نامگذاری می شود.

البته باید معماری این دوره را به سه بخش تقسیم کرد:

1-    معماری مابین سالهای 1320 تا 1332

در این دوره دو نگاه جریان دارد: نگاه مدرنیستی که معماران را به سمت ساده سازی نماهای بیرونی سوق می دهد و دیگری ساخت و سازهای سریع و ارزان است.در این دوران ساخت آرامگاه بوعلی سینا (هوشنگ سیحون)در همدان آغازگر تحولی در معماری معاصر ایران بود که وحید قبادیان آن را معماری نوین ایرانی می نامد.

2-    معماری مابین سال های 1332تا 1342

مهمترین رویدادعلمی، تاسیس دومین دانشکده معماری ایران در دانشگاه ملی(شهید بهشتی) با حضور اساتید فارغ التحصیل ایتالیا بود که روند متفاوتی با آموزش در دانشگاه هنرهای زیبا ی تهران داشت.این سال ها با پیشرفت و توسه تکنولوژی در آثار معماری روبه رو می شویم.بلند مرتبه سازی در این دوران آغاز می شود.نقش معماران خارجی کمرنگ می شود و معماران ایرانی چون هوشنگ سیحون، عبدالعزیز فرمانفرمائیان، محسن فروغی به طراحی بناها می پردازند.

3-    معماری سال های پایانی 1342 تا 1357

در این دوره به دلیل مهاجرت از روستاها به شهرها ، تولید مسکن انبوه مدنظر قرار می گیرد. همچنین برای جستجوی راه حلی برای بحران هویت در عرصه معماری در شهریور 1349 نخستین کنگره بین المللی به نام « امکان پیوند معماری سنتی با شیوه های نوین ساختمانی» در اصفهان برگزار می شود. گسترش کلان شهرها ، طراحی شهرک های اقماری و طرح های جامع شهری در این دوره به اوج می رسد. یکی از بزرگترین کارفرمایان سال های اخیر حکومت پهلوی ، فرح دیبا بود که به عنوان یک کارفرمای آگاه بر معماری بعد از اردواج با محمدرضا پهلوی، دفتر مخصوصی تاسیس کرد که در زمینه هنری و بعضی از طرح های عمرانی و معماری فعالیت داشت البته رشته تحصیلی وی که معماری بود در حساس بودن در فعالیت های هنرو معماری بسیار موثر بود همچنین نباید از نقش سید حسین نصر در روشنفکری معماری غافل شد. در این دوران معمارانی چون نادر اردلان، علی سردار افخمی، کامران دیبا،کیوان خسروانی، جهانگیر درویش،حسین امانت، ایرج کلانتری، مهدی علیزاده و....پا به عرصه می گذارند و به گونه ای نوین، معماری مدرن ایرانی را دنبال می کنند.

در واقع این این دوران یکی از پربارترین دهه های معماری ایرانی است  و معماران نامبرده با استفاده از تکنولوژی مدرن و مصالح پیش ساخته بتن، آهن و بویژه کاربرد سیمان که تا آن دوره ناشناخته بود به طوری که  باعث شد محدودیت های معماران و پیمانکاران را از ساخت به روش سنتی آزاد کند. در تزیینات آجر نقش دیوار جداکننده داشت  و استفاده از شیشه و آهن در ساختمان های بزرگ تهران و نمای بانک ها جا پای خود را در ساخت و ساز کشور باز کرد و معماران با استفاده از فرم و حجم ، بناهاییی را احداث کردند که تا به امروز همچنان بی رقیب اند از جمله برج آزادی، تئاتر شهر، موزه هنرهای معاصر،ساختمان مرکزی پست،موزه فرش و...

منابع و مآخذ:

اعتصامی، ایرج،1374، بررسی تطبیقی معماری و شهرسازی معاصر ایران، ج 3، انتشارات میراث فرهنگی

بارور،سیروس،1379، پیشکسوتان معماری نوین ایران، مجله معماری و شهرسازی

بانی، امیر مسعود،1388، معماری معاصر ایران، نشر هنمعماری قرن

ثبات ثانی، ناصر،1392 مقدمه ای بر برخی عوامل تاثیرگزار بر معماری معاصر ایران در فاصله سال های 1320-135، مجله معماری و شهرسازی آرمانشهر

رجبی، پرویز، 1355،معماری ایران در عصر پهلوی، دانشگاه تهران

کیایی،مصطفی، معماری در دوره پهلوی اول، نشر هنر

 مهندس نازنین فدوی