نگاهی کوتاه به روند طراحی داخلی در معماری اشکانی

شیوه پارتی در معماری ایرانی، در کنار سبک ایلامی و پارسی یکی از سه شیوه متداول معماری ایران در پیش از اسلام است. با توجه به شکوه معماری ایران باستان، بدون تردید، پارت‌ها می‌بایستی در معماری حائز خصوصیاتی بوده باشند که آن‌ها را متمایز از دیگرگونه‌های معماری کرده است. این خصوصیات جدا از نوع معماری، می‌تواند در گونه شناسی و نیز چیدمان اجزاء آن تعریف شود.

 

معماری پارت درواقع تلاشی است برای مشخص نمودن حد تمایز معماری ایرانی از معماری یونانی و در این میان موفق شده است علیرغم تأثیرپذیری ابتدایی از سبک و سیاق یونانی، با برخورداری از پیشینه فرهنگی خود در معماری به‌ویژه آشنایی عمیقشان با معماری ماد و پارس به تحولی چشمگیر در این زمینه دست پیدا کند. ابداعات این‌گونه از معماری در ساخت گنبد و نیز توسعه فضای عمومی ساختمان با تعریف حیاط مرکزی و توسعه ایوان‌ها، مهم‌ترین گام‌های شناخته‌شده پارت‌ها در معماری ایرانی به شمار می‌آید.

البته با توجه به منابع اندک ما از این دوره تاریخی بدون شک بسیاری از ظرفیت‌ها و نوآوری‌های معماران این دوره تاریخی در بستر زمان ازمیان‌رفته است و اکنون شاید نتوانیم نمایه روشنی از آن‌ها به دست آوریم. این احتمال که مواردی از هنر معماری که امروزه به نام دوره‌های دیگری ثبت‌شده، ریشه و خواستگاه پارتی داشته باند، احتمالی نیست که نتوانیم آن را جدی بگیریم.

اشاره به این نکته مهم است که گستردگی جغرافیایی و فرهنگی مرزهای ایران در دوره پارت مانع از آن است که الگوهای فرهنگی ـ تمدنی فراگیر شود، لذا باید در بررسی‌ها معیار و خط‌مشی را در شهرهای بزرگ و استراتژیک این امپراتوری مورد کاوش قرارداد که متأسفانه حجم قابل‌مطالعه در این خصوص اندک بوده و همان تعداد کم نیز فاقد جامعیت لازم است.

در بستر مطالعه در معماری داخلی پارتیان، نکته مهم و مشهود استفاده وسیع آن‌ها از تزئیناتی مانند نقاشی و گچ‌بری است، این شیوه به‌خصوص در تزئینات گچ‌بری با استفاده از الگوهای هندسی و گیاهی بعدها در دوره ساسانی و سپس دوران معماری اسلامی بسیار موردتوجه قرار گرفت. هنر گچ‌بری در معماری ایران تا دوره معاصر رو به رشد و توسعه بوده است.

می‌دانیم که معماری یونانی که پارت‌ها به‌شدت تحت تأثیر آن قرار داشتند، وابستگی شدیدی به نظمی فرمولاسیون شده دارد. پارت‌ها در نخستین گام برای دور شدن از این معماری هوشمندی منحصربه‌فردی را به خرج دادند که تا پیش از آن نه‌تنها در معماری یونانی، بلکه در معماری پارس هم سابقه نداشت و آن عدول از قرینه‌سازی در فضاهای داخلی و تکرار در پلان است.

نکته مهم دیگر تعلق‌خاطر معماران پارت به درون‌گرایی در معماری است به‌گونه‌ای که برخلاف آثار به‌جامانده از دوره هخامنشی و نیز برخلاف رویه تثبیت‌شده معماری یونانی، در آثار موجود از این دوره تاریخی، عنصر درون‌گرایی جلوه بسیار زیادی دارد. این درون‌گرایی در فضاهای عمومی به خلق حیاط‌های چهار ایوانی انجامید. در فضاهای داخلی اتاق‌های تودرتو مهم‌ترین خصوصیتی است که در ابتدای امر دیده می‌شود. وجود این تعداد از اتاق‌ها معمولاً همراه با تالارهای بزرگ و وسیعی بوده که به‌عنوان فضاهای عمومی، در خانه‌های اشرافی و یا کاخ‌ها کارکرد داشته‌اند. برعکس اتاق‌ها که فضاهای اختصاص اهالی خانه بود، تالارها نشیمن‌گاه و مراکز پذیرای از میهمانان به شمار می‌آمد.

شیوه چادرنشینی در معماری آن‌ها نیز نمود یافت و ازاین‌رو شبیه‌ترین سازه به خیمه‌ها در شکل ایوان‌ها بروز پیدا کرد و به‌مثابه آن‌ها، فضایی تعبیه شد که یک‌طرف آن باز و طرف دیگر محدود و بسته بود. از سوی دیگر قرارگیری چادرها روبروی هم به شکل‌گیری هسته مرکزی خانه‌هایی با چهار ایوان و حیاط مرکزی انجامید.

همان‌گونه که مطرح شد، آثار معماری باقی‌مانده از دوره اشکانیان آن حد نیست که بتواند به تمام سؤالات ما پاسخ دهد. در این میان دلالت‌های معماری در چگونگی فضا بندی داخلی بناها کمتر از میزان لازم است؛ اما شواهد باقی‌مانده از فضاهای بیرونی می‌تواند به ما در ترسیم نمایه‌ای ازآنچه در فضای درونی بنا اتفاق افتاده کمک کند. این شواهد گواه آن است که معماران این دوره از ستون و نیم ستون برای تعریف کاربردی فضاها، بهره بسیاری می‌بردند. همچنین دیوارهای داخلی عمدتاً با رنگ یا نقاشی تزئین و به تقلید از الگوهای یونانی کف بنا به‌ویژه در کاخ‌ها یا معابد مرکزی با موزاییک فرش شده بود.

فضاهای داخلی عمدتاً از تنوع بالایی در شیوه ساخت و کاربرد برخوردار بودند و رعایت مقیاس در آن‌ها کمتر اتفاق می‌افتاد. همچنین یکی از مهم‌ترین فرایندهای معماری داخلی در این دوره، جایگزین شدن سقف‌های منحنی یا گنبدی به‌جای پوشش‌های تخت بود؛ که این شیوه بعدها به شاخصه مهمی در معماری ایرانی ـ اسلامی بدل شد.

بالا