نگاهی کوتاه به روند طراحی داخلی در معماری صفاریان

به‌طورکلی معماری سیستان از ابتدای امر تاکنون، معماری‌ای بر پایه عناصر بوم ساخت است. جدا از این ‌روند تاریخی، معماری صفاریان، به سبب خاستگاه این دودمان، گونه‌ای از معماری با شاخص‌های عصر ساسانی است که به فراخور اوضاع اقلیمی سیستان، بومی‌سازی شده است. ازجمله آنکه در عین استفاده وافر از طاق در معماری، گل و خشت به سبب گرما گریزی‌شان به‌صورت عمده در ساخت بناها مورداستفاده قرارگرفته و نقش تیر و چوب با توجه به آسیب‌های ناشی از رطوبت بسیار ناچیز است.

 

نمای ساختمان در محورهای شمال و غرب، معمولاً به سبب وزش بادهای 120 روزه، فاقد پنجره بوده و در مواردی که نیاز به نصب آن‌ها احساس می‌شد، جانمایی‌شان در ارتفاع زیادی از سطح خانه صورت می‌پذیرفت. ورودی ساختمان نیز به‌طورمعمول در محور جنوبی شهر و پشت به جریان جاری باد تعبیه می‌شد.

دلتای رودخانه هیرمند و جریان عبوری سنا رود از شهر زرنگ، دسترسی عمومی مردم را به جریان آب تسهیل نموده است، ازاین‌رو خانه‌ها معمولاً به سرداب‌هایی مجهز بودند که از جریان‌های ورودی آب به شهر تغذیه می‌شدند.

عنصر باد در نوع معماری و شیوه شهرسازی اقلیم سیستان تأثیر بسیاری دارد. ازاین‌رو جدا از جهت شکل‌گیری ریف های معماری شهری که تبعیت مستقیم با جهت وزش باد دارد، بافت مسکونی در این اقلیم متراکم و فشرده و سقف ساختمان‌ها عمدتاً گنبدی شکل است. ارتفاع بنا به‌ویژه در معابر کوتاه است تا ضمن جلوگیری از شدت گیری باد، مانع از خاک گرفتگی در معبر شود.

در فضای داخلی خانه‌ها نیز بادگیرها تحت تأثیر وزش این بادها شکل‌گرفته‌اند. ساختار این بادگیرها متفاوت از اقلیم‌های مرکزی ایران بوده و به سبب جریان دائمی و نسبتاً شدید باد شکلی ساده و کاربردی پیداکرده اند. ساختاری که به «کولک» موسوم است و سوراخ‌هایی است که رو به باد شمال در بالای در ورودی تعبیه می‌شوند تا با ایجاد سرعت‌گیر در مسیر باد، ضمن کاهش سرعت ورود این جریان به خانه، به تهویه ساختمان و دمای آن کمک کنند. در بسیاری از موارد «کولک» ها توسط توری پوشانده می‌شوند و در پشت آن خارهای مرطوب قرار می‌گیرند تا باد با عبور از آن خنک شده و از شدت گرمای آن در فصل تابستان کاسته شود.

همچنین برای کاهش گرما و تهویه مطبوع، دریچه‌هایی موسوم به «سورک» در دیواره خانهتعبیه‌شده است که شکلی شبیه به حرف Sانگلیسی دارد و ترکیب‌بندی آن‌ها با یکدیگر نوعی از تزئین نمای خارجی بنا را شکل می‌دهد. این دریچه‌ها بسته به موقعیت نصب، برای ورود و خروج جریان باد در نظر گرفته‌شده‌اند و ساختارشان به‌گونه‌ای است که در ضمن ممانعت از ورود جانوران به محیط خانه و کاهش نقطه دید به درون فضا، با کاهشسرعت باد در گلوگاه منجر به آن می‌شوند که گردوخاک موجود در هوا فرونشست کرده و در پایین سورک فرورفتگی در حفره‌هایی که برای این منظور تعبیه‌شده جمع شوند.

راهکار دیگری که معماری این اقلیم برای دفع گرما در نظر گرفته نصب دریچه‌هایی تحت عنوان «دورچه» در بدنه گنبدی شکل سقف است. قرارگیری این دریچه‌ها در بخش پشت به باد سقف منجر به آن می‌شود که هوای گرم انباشته‌شده در زیر سقف از آن خارج‌شده و دمای زیر طاق کاهش بیابد.

گونه دیگری از سیستم تعبیه هوا، ایجاد «خارخانه» است. این فضا در معماری بنا پشت دریچه‌هایی تعبیه می‌شوند که رو به شمال هستند. در این فضاها بر روی بوته‌های خار، جریان دائمی یا موقتی از آب را جاری کرده و بدین ترتیب ضمن جذب گردوغبار، به خنکش دن جریان باد گرم کمک می‌کنند. البته در برخی از گونه‌های معماری سیستان خشت جایگزین خار شده و به‌تبع این تغییر به این عنصر معماری «خیشخانه» می‌گویند.

همچنین در نمونه‌های دیگری از خارخانه، اتاقی با دیواره‌هایی پوشیده شده از خارهایفشرده قرار دارد که بر سقف آن ظروفی قرار دارند که از آب پرشده و به‌وسیله لوله‌های مشبکی آن را بر روی دیواره به‌صورت مداوم و با جریان و فشار کم سرریز می‌کنند. بادهای گرم محلی در هنگام مواجه‌شدن با این دیواره خارهای مرطوب در ضمن از دست دادن گردوخاک خنک شده و به تهویه مطبوع فضای داخلی خانه کمک شایانی می‌کنند.

این دیواره خار اگر در یک اتاق بیش از یک ضلع را پوشش دهد، تحت عنوان «یخدکن» شناخته می‌شود. «یخدکن» ها فضاهایی هستند که در تابستان به سبب جریان مداوم باد و برخورد آن با دیواره مرطوب خار و یا شاخه‌های نخل، همواره خنک و مطبوع هستند.

با توجه به‌وفور جریان آب «سنا رود» به‌ویژه در دوره حکومت صفاریان، خانه‌ها در زیر گنبد اصلی سقف، دارای حوض‌هایی بودند که به‌منظور خنک کردن هوا کارکردی مشابه با عناصر دیگر بنا ایفا می‌نمودند.

اتاق‌ها در پلان بندی خانه، طوری در نظر گرفته می‌شدند که در ضمن دسترسی به جریان مداوم هوا، به ایوان، حیاط مرکزی و نیز اتاق‌های دیگر راه داشته باشند.

A Brief Look at Interior Design Trend in Saffarid Architecture

Generally speaking, Sistan Architecture has always been based on native elements. In spite of this historical trend, Saffarid architecture is of indices of Sassanid period due to the origin of this dynasty that had been localized based on climate conditions of Sistan region. For example, while using arches in architecture, mud and brick (due to their resistance against heat) had been largely used in monuments. Timber and wood have rarely been used because humidity damages them.

Due to the blowing of 120-day winds, the façade in northern and western directions does not have windows. In cases where a need had been felt to install windows, there were incorporated in a high height form the ground level. Also, the entry was usually in the southern part of the city in the reverse direction of wind blow.

Hirmand River delta and the flow of Sena River passing through Zarang City facilitated the access of people to water flow; thus, house were usually equipped with reservoirs fed by the water flows that entered the city.

Wind is an important factor in architecture and urban development trend of Sistan region. Thus, because of the formation of urban architectural riffs that is directly related to wind direction, residential context of this region is compact and domes form the roof of buildings. The height of buildings, especially in passages, is low to prevent intensification of wind and accumulation of soil in passages.

In interior space of houses too, windcatchers have been influenced by the blowing of these winds. The structure of these windcatchers id different from that of central parts of Iran and have a simple and effective shape due to permanent and intense winds. Kulk is one of these structures composed of some holes incorporated in upper part of the entrance facing northern wind so that they reduce the speed of winds and thus help the ventilation and temperature of the house.

Moreover, there are some hatches called Surk into the walls having an S form to reduce temperature and improve ventilation, the combination of which forms a kind of decoration for the façade. Depending on installation position, these hatches have been made for entry and exit of wind flow.

Another strategy used by this architecture to expel heat is hatches called Dourcheh in the domical body of the roof. The leeward position of these hatches causes the warm air accumulated under the roof to exit and consequently the temperature decreases.

Given the abundant amount of the water flow of Sena River in Saffarid period, there were some pools under the main dome of the roof that had a role similar to that of other elements of the building to cool down the air.

The position of rooms in the plan of the house were in a way that provided constant access to air flow, ivan, central yard, and other rooms.

 

 

بالا